آشنایی با عملکرد کاتالیست و علائم خرابی آن

کاتالیست خودرو باید به درجه ی مشخصی از دما برسد تا بتواند به درستی به وظیفه ی خود عمل کند. بعضی مواقع، این دما به ۸۰۰ درجه ی سانتی گراد هم می رسد. چنانچه کاتالیزوری به دمای مطلوب خود نرسد، بازدهی مناسبی نخواهد داشت و در واقع خراب است. مهم است بدانید که خرابی این قسمت از اگزوز باعث خرابی قسمت هایی چون کامپیوتر خودرو هم می شود. در این مقاله ی توربومگ علاوه بر بیان علائم و عوامل خرابی کاتالیست خودرو ، به میزان کارایی مفید آن نیز اشاره می کنیم.

یکی از اصلی ترین تولیدکننده های گازهای سمی و تشدید آلودگی هوا، خودروها هستند. در کشورهای مختلف، قوانین متفاوتی برای پلاک گذاری و به رسمیت شناختن انواع خودرو وجود دارد؛ یکی از این قوانین، مربوط به میزان تولید آلایندگی خودروی موردنظر است. در این راستا تلاش های مختلفی از سوی تولیدکنندگان و مسئولان امر صورت می گیرد؛ کاتالیست خودرو یا کاتالیزور یکی از راهکارهای کاهش آلودگی هوا است.

کاتالیست خودرو ۹۰ درصد از گازهای سمی تولیدی موتور خودرو نظیر مونوکسید، اكسيدهاي نيتروژن و آمونیاک را به خود جذب می کند و پس از انجام عملیات شیمیایی، آنها را به گازهای بی خطر بدل کرده و سپس آزاد می کند. علاوه بر کاهش آلودگی، بخشی از بهبود عملکرد سیستم موتور هم بر عهده کاتالیست خودرو است. کاتالیزور ، بخش سومی است که در سال های اخیر در جهت کاهش آلایندگی به ساختار اگزوز خودروها اضافه شده است. البته محل تعبیه ی کاتالیست خودرو ، ابتدای اگزوز و بعد از خروجی منیفولد دود است. پیش از این، اگزوزها فقط در کاهش دما و صدای دود و گازهای خروجی از موتور نقش داشتند. در ادامه ببینیم این قطعه چطور به وظایف خود عمل می کند.

عملکرد کاتالیست خودرو به چه صورت است؟

کاتالیست خودرو در بخش انتهایی اگزوز تعبیه شده است. اجزای تشکیل دهنده این قطعه، هسته، لایه اکسیدی و ماده ی کاتالیست هستند که از فلزهای مثل پلاتین و پالادیوم و به صورت اسفنجی ساخته شده اند. طی فرآیندی که برای اگزوز طراحی شده است، پس از خروج دود از سیلندر و ورود آن به اگزوز، گازها به ترتیب جذب، سرد و کم صدا می شوند. جذب، تجزیه و تبدیل گازهای سمی موتور به گازهای کم خطر با عبور دود از قسمت اسفنجی کاتالیست خودرو حاصل می شود.

کارایی کاتالیست خودرو چقدر است؟

کاتالیست خودرو انواع مختلفی دارد و از آلیاژهای متفاوتی ساخته می شود: گلوله ای، سرامیکی و فلزی. تمامی مدل های کاتالیزور با توجه به اینکه در مجاورت حرارت بالا فعالیت می کنند و با گازهای سمی سر و کار دارند، حدود چهار سال عمر می کنند.
توجه داشته باشید که در سرویس های دوره ای ممکن است به اگزوز و کاتالیست خودرو به اندازه ی روغن و لنت و فیلتر خودرو اهمیت داده نشود؛ بنابراین اگر شما جزو افرادی هستید که بیش از حد معمول رانندگی می کنید، خوب است بدانید که زمانی که کارکرد خودروی تان به ۵۰ تا ۷۰ هزار کیلومتر برسد، زمان مناسبی برای تعویض کاتالیست خودرو است.
نسبت به تعویض کاتالیست خودرو بی توجه نباشید، خراب شدن این قطعه علاوه بر اینکه باعث افزایش پنج برابری آلایندگی می شود، بر عملکرد سیستم موتور نیز تأثیر منفی می گذارد؛ به طوری که خودرو با افزایش مصرف سوخت و کاهش شتاب همراه خواهد شد.

علائم خرابی کاتالیست خودرو

در تست آلایندگی ای که توسط مراکز مربوطه انجام می شود، اگر میزان گازهای موجود در کاتالیست خودرو بیشتر از حد معینی باشد، باید کاتالیست تعویض شود. کاهش دمای کاتالیست هم از جمله علائم خرابی آن است. البته این نشانه با کمک دستگاه حرارت سنج اینفرارد، قابل اندازه گیری است.
سنسورهایی که در ابتدا و انتهای کاتالیست خودرو قرار می گیرند، در حال تبادل اطلاعات دائمی با ECU هستند. چنانچه میزان آلاینده های خروجی از اگزوز بیشتر از حد مجاز باشد، فرمان خرابی کاتالیست به ECU ارسال شده و چراغ چک روشن می شود.

مهم ترین نشانه های خرابی کاتالیست خودرو که راننده متوجه آن می شود، موارد زیر است:
افزایش مصرف سوخت؛
کاهش شتاب گیری؛
روشن شدن چراغ چک؛
بد استارت خوردن موتور و بد کار کردن خودرو؛
شنیدن بوی زهم و گندیدگی از جانب اگزوز؛
شنیدن صدا از کاتالیزور با حرکت دادن آن ( صدای غیرعادی مربوط به قسمت اسفنجی یا زنبوری داخل کاتالیست است که به مرور زمان دچار خوردگی و ریزش می شود.

نکته: برای اینکه مورد آخر را امتحان کنید، اگزوز باید کاملاً سرد و خودرو در حالت ایستا باشد.
عوامل خرابی کاتالیست خودرو

مهم ترین دلیل خرابی کاتالیست خودرو ، کارکرد بالای آن است که خراب شدن بافت شبکه ای و گرفتنشان موجب عدم عبور دود از کاتالیست می شود. گرم شدن یا سرد بودن غیر عادی موتور حین کارکرد و ضربه خوردن به پوسته ی کاتالیزور هم از عوامل آسییب دیدن و خرابی آن است.

هر زمان، احتراق درون محفظه با مشکلی همراه باشد که بر میزان یا نوع دود خروجی از سیلندر تأثیر بگذارد، کاتالیست خودرو هم تحت تأثیر قرار می گیرد. به طور کلی، اگر دود خروجی از ترکیبات جدیدی تشکیل شود، عملکرد کاتالیست با نوساناتی همراه خواهد بود. مثل زمانی که واشر سرسیلندر اسیب می بیند و دود خروجی با روغن و آب همراه است. استفاده از بعضی مکمل ها هم باعث به وجود آمدن چنین مشکلی می شود. به این ترتیب می توان نتیجه گرفت بروز ایراد در سایر سیستم ها نظیر سیستم جرقه زنی که بر نوع احتراق و دود خروجی اثر می گذارند نیز از عوامل خرابی کاتالیست خودرو است.
توجه داشته باشید اگر برای رفع منشأ ایراد اقدام نکنید، کاتالیزور خودروی تان زودتر از موعد، خراب خواهد شد.